OPINIAUN PÚBLIKU (LIBERDADETL.com) — Iha kalan nakukun ne’e, wainhira lalehan nonok hodi rona rai halerik, ha’u loke livru istória nian no hateke fali ba dokumentu resistensia ba luta libertasaun patria nian Iha momentu ne’e, ha’u-nia klamar soke tebes no halo ha’u-nia fuan lametin. Bainhira halo halo refleksaun ita sente saudozu sira nia terus ,susar , ema rihun atus rua resin ne’ebe oferese sira nia vida hodi sosa Ukun rasik an ne’e .Saudozu sira maka moris karik Sira mos la-aseita no lakontente hodi fó fatin ba kanten foun sira hodi sosa kadeira luxu, maibé sira sakrifisiu no mate ba rai ida ne’e hodi povu Timor tomak atu hetan moris diak !
Bainhira Timor restaura nia independensia iha 20 Maio 2002 Povu Timor transforma saudozu sira nia mehi iha konstitusaun RDTL ne’ebe sagradu tebes ne’ebe hakerek iha prinsípiu fundamentál Artigu 1.o Numeru 1 fo garantia ba povu Timor katak Repúblika Demokrátika Timór-Leste katak Estadu ida-ne’ebé demokrátiku, soberanu, ukun-an no ida-mesak, harii hosi povu nia hakarak no iha respeitu ba dignidade ema moris idaidak nian. Makaer ukun sira laiha deskuti hodi konprementa konstituisaun RDTL tanba konstituisaun RDTL obriga ukun nain sira komprementa prinsípiu “Lex superior derogat lex inferior”nune Povu nia moris diak ne’ebe garantia iha KRDTL maka inportante tebes.
Maibé ohin lalenok reálidade moris nian hatudu katak governante sira matan-delek ona ba raihun moris nian. Makaer ukun sira seidauk kompementa lolos Prinspio saudozu sira nian atu lori moris diak ba Povu nune Sira transformá an ba “na’i-boot ba matan delek nian” ne’ebé halo diskriminasaun strukturál hasoru ninia povu rasik. Hosi tinan 2007 to’o 2026, Estadu foti no gasta ona osan $18.86 billaun husi Fundu Mina-Rai. Maske osan billaun ba billaun mak fakar tiha ona , maibé realidade hatudu katak kresimentu sosiál no ekonómika iha rai laran hakdasak tebes !
Husi osan Povu nia ne’e barak maka monu no ba de’it ema balun nia bolsu hodi ema balun / grupo balun maka riku matak iha Timor maibe to ohin loron povu Timor nia moris nafatin hakdasak, kiak, no terus iha nia rain rasik!
Agora dadaun Timor iha hela situasaun risku nia laran , osan mina rain nian ne’ebe agora komesa menus ba bebeik ona Tuir relatóriu trimestrál ofisiál ne’ebé foin fó sai hosi Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL) iha fulan Maiu 2026, balansu ne’e tun uitoan hosi $18.61 billaun ba fali $18.31 billaun tanba dezafiu hosi rendimentu investimentu ne’ebé negativu (-0.62%) iha merkadu finanseiru internasionál, husi ne’e hatudu mai ita katak Timor Leste kuandu la halo investimentu ba setor naun petroliferu ita sei monu ba rai naruk fiskal ne’ebe dudu povu kiik no kiak sai terus liu tan tanba Balansu $18.31 billaun ne’ebé iha Fundu Mina-Rai (Petroleum Fund) iha trimestri primeiru tinan 2026 hatudu katak finansas nasionál tama ona iha faze ne’ebé krítiku tebes ba sustentabilidade Orsamentu Jerál Estadu (OJE) tinan oin mai. Tanba de’it kampu mina-rain Bayu-Undan maran ona, Estadu laiha tan reseita foun hosi tasi hodi hatama, nune’e OJE tomak depende de’it ba kbiit osan restu ne’e.
Ohin loron Povu Timor nia nakukun moris ejiji ita bo’ot sira nian responsablidade “Se ita mak nain ba ita-nia destinu moris diak nian, tansá ita-nia povu barak sei moris susar iha nakukun kiak nia laran?” Polítika labele de’it sai teatru diskursu nian, labele sai promesa falsu iha tempu kanpania politiku no lori dadus ba iha rai li’ur ko’alia lia-loos ne’ebé moruk ! Bainhira los maka Timor oan moris iha dame nia laran ?? Bainhira los maka Timor oan hetan moris diak ?? se dezenpregu barak nafatin hanesan ne’e problema sosio ekonomia iha familia no sosiedade mos barak , se problema barak nafatin bainhira los maka Timor oan hetan Unidade ?
Maun alin inan feto ne’ebé ha’u respeita no hadomi, Mai ita hateke ba lójika reál Relatoriu ne’ebe UNDP produs hatudu katak besik 48.3% husi populasaun Timor-Leste sei moris iha kiak multi-dimensaun laran. Ida ne’e hatudu katak besik metade husi Povu Timor la’ós kiak ba osan, maibé sira mós menus bee moos, menus naroman eletrisidade, no menus saneamentu ne’ebé dignu. Se besik 42% husi ita-nia populasaun sei moris iha liña pobreza okos, dezenvolvimentu saida mak ita gaba tinan-tinan ??? serake sentido ukun rasik an maka ida ne’e ?? laos ida ne’e maka povu terus !!! laos ida ne’e maka povu mate hodi luta ba ukun rasik an !
Tragédia ne’ebé boot liu mak ita-nia futuru Timor sei iha risku tanba labarik sira nian saude ladiak, besik labarik 1 husi labarik 2 (47.1%) iha Timor-Leste sofre raes badak (stunting) tanba malnutrisaun krónika. Ita okupa pozisaun top 5 aas liu iha mundu! Oinsá ita bele harii nasaun ne’ebé forte, se labarik sira ne’ebé atu ukun aban-bainrua nudar futuru Timor ho kondisaun nune ! Timor Leste nia futuru atu ba ne’ebe los ???, sira-nia neon no isin labele dezenvolve ho di’ak tanba hamlaha? 8.3% sofre malnutrisaun aguda, no 27% husi ita-nia povu labele asesu ba ai-han ne’ebé esensiál.
Nune mos moras oin-oin ne’ebe povuTimor infrenta , Iha mós moras ida ne’ebé kontinua han povu nia isin maka Moras Tuberkuloze (TBC), iha Timor-Leste TBC okupa pozisaun segundu aas liu iha rejiaun Sudeste Asiátiku hosi OMS (WHO), ho kazu TB Positivo foun hamutuk 6,171 deteta ona iha tinan ida nia laran ( TBC agora Endemia tiha ona ). Ema ki’ik sira mak kontinua sai vítima tanba sira-nia uma laran nakukun, malnutrisaun, no asesu ba saúde ne’ebé do’ok hosi foho sira.
Maluk sira hotu ne’ebé ha’u hadomi tebes , Ita mós la simu naroman ne’ebé kompletu kuandu ita-nia riku-soin tasi nian sai tiha fatin kail ikan nian ba ema li’ur,ema kontinua naok ita nian riku soin, ema kontinua susu ita nia bokur . Relatóriu husi Ministériu Agrikultura no Peska hatudu katak hosi tinan 2024 to’o 2026, Timor-Leste lakon riku-soin tasi hamutuk $48.5 millaun no ikan besik tonelada 2,200 tanba peska ilegál husi ró estranjeiru sira! Ita lakon riku-soin ne’e tanba ita-nia ró patrulla no kbiit tasi nian seidauk to’o. Peskadór lokál sira lakon sira-nia moris, no ita lakon kbiit ekonómika boot ida hodi ajuda nasaun nia osan atu halo dezenvolvimentu ne’ebe povu presiza , tanba saida maka governu sira la tau atensaun makas ba setor peskas ??
Enkuantu ita lakon riku-soin tasi, ita-nia foin-sa’e sira mós lakon esperansa iha rai laran. Taxa dezenpregu formál jeral hatudu numeru ki’ik, maibé lian loloos mak forsa serbisu 28.9% mak uza la to’o (underutilization). Besik 68.5% husi ita-nia povu serbisu de’it iha agrikultura subsisténsia hodi han de’it ba loron ida. Iha sidade Dili, dezenpregu ba foin-sa’e sae aas to’o 28% – 35%. Kondisaun moris loron loron nian mak obriga foin-sa’e barak halai ba rai-li’ur (Australia, Korea, Portugal) hodi buka moris /servisu iha ema nia rain, Ita-nia bandeira semo livre iha leten, maibé ita-nia foin-sa’e sira fó fali sira-nia kbiit no kolen ba rai-li’ur tanba governu laiha meus atu loke kampo servisu iha Timor.
Iha área edukasaun, maske besik 90% jerasaun Timor oan hatama naran iha eskola primária, taxa husik eskola (drop-out) sura besik 3.9%. Kuandu hakat ba eskola sekundária no ensinu superiór, labarik barak mak tenke para eskola tanba distánsia ne’ebé do’ok, falta saneamentu ba labarik feto, no problema ekonómika família nian.
Korrupsaun iha Timor-Leste kroniku tebes duni tanba dadus husi Mundial (Corruption Perceptions Index) hatudu kada tinan Timor leste nia level korupsaun laiha mudansas signifikante ijemplu ida iha tinan 2020 Timor leste hetan scor CPI 40 , tinan 2021 RDTL hetan scor CPI 41,tinan 2022 RDTL hetan scor 42, iha tinan 2023 RDTL hetan ICP hetan scor 43, Tinan 2024 no 2025 RDTL hetan scor CPI 44.
Situasaun Korupsaun ida ne’e hatudu katak Timor Leste nia média skore CPI 2025 ba nivél transparénsia oin-oin iha finansiamentu kampaña nian tama iha rekizitu deklarasaun sira ho implementasaun ne’ebé la klaru,nune fo impaktu ne’ebé boot no haterus tebes povu ki’ik sira-nia moris tanba kauza husi kan ten sira kontinua naok no korta loron-loron lina dezenvolvimentu nasionál hodi halo traisaun ba direitu báziku povu nian.
Povu Timor nia Osan billaun ba billaun ne’ebé loloos sosa ai-moruk, dezenvolve agrilkultura,dezenvolve peskas,harii eskola, ka dada bee-moos, lakon de’it no monu deit iha ema ka grupo kanten sira nia bolsu, Korrupsaun iha Timor-Leste la’ós de’it kazu foti osan, maibé krime hasoru umanidade . kanten sira ne’e halo traisaun boot ba sakrifísiu heroi sira-nian ne’ebé oferese sira nia moris ba ukun rasik an ne’e , Se kazu korrupsaun maka kontinua buras ba bebeik, Fundu Mina-Rai $18.31 billaun ne’ebé restu hela ne’e sei maran de’it ba de’it interese kanten sira nia gostu, no povu Timor sei kontinua sai “atan” ba bebeik iha nia rai rasik.
Maun Alin inan feton sira hotu ne’ebe atan ha’u hadomi, Timor nia soberania no ukun rasik an la’ós de’it numeru statístika nian ne’ebé ita konta iha loron boot sira. Soberania mak kbiit hodi fó moris di’ak ba povu! Se ita laiha korajen polítika hodi muda dadus hirak-ne’e, ita halo traisaun hela ba saudozu sira nebe maka mate ba rai ida ne’e , ita halo traisaun ba juramentu liberdade nian ne’ebé mehi no esperansa heroi sira-nian tanba sira mate atu nia povu atu hetan moris diak , laos tanba nia povu moris terus bebeik maibe ema balun deit maka riku hodi goza povu nia terus leten.
Estadu gasta osan millaun $40 to’o $50 tinan-tinan hodi sosa (importa) foos hosi Vietnam no Tailándia (WFP). Politika ne’e oho neneik motivasaun agrikultór lokál sira-nian. Governu la kria kondisaun no agrikultór sira-nia foos lokál lakon ninia kbiit hodi kompete merkado, agrikultór barak hili abandona tiha natar hodi ba vila ga sidade hodi faan sasan.
Iha kalan nakukun ne’e, ha’u hato’o mós kmanek wain ba makaer ukun sira ne’ebé lidera hela governu ne’e katak misaun ne’ebe Povu fo fiar ita boot sira atu liberta povu husi kiak no mukit , la’ós de’it hodi tur iha AC laran hodi hamnasa , laos hodi tur iha kareta Luxu hodi kontente , laos bosok deit povu ho promesas midar sira maibé hodi lidera no dudu kbiit polítika atu transforma rai-rahun ne’ebe sei falun povu nia moris loron ba naroman nian.
sofrementu povu nian halo povu sira terus ba bebeik hodi kontribui ba Kresimentu kazu krime sae makas liu liu Violénsia Bazeia ba Jéneru no violénsia doméstika tanba krize ekonómika família nian ne’ebé soke hosi kazu eviksaun forsadu no moris karun, dudu stress sosiál iha uma laran. sira-ne’e la’ós buat ne’ebé mosu mesak, maibé nudar impaktu diretu hosi dezafiu sosiál no ekonómika ne’ebé hakdasak, liuliu dezenpregu foin-sa’e nian ne’ebé sae makas.
Konflitu iha dalan-ninin hosi grupu foin-sa’e (youth gang clashes) sae aas iha Timor tanba Dialétika polítika hatudu katak kazu ne’e mosu tanba Estadu halo diskriminasaun strukturál ba joven sira. Nepotizmu partidu nian oho tiha meritokrasia; foin-sa’e kbiit-na’in ne’ebé laiha koneksaun labele hetan serbisu, dudu dezenpregu sae to’o makas no lakon esperansa.
oh makaer ukun nain sira, Povu hein hela imi !
Povu Hein imi-nia promesa sira ne’ebé hato’o iha kampaña Poltika nia laran!
Promesas Politika imi-nian ne’ebé Povu sente midar liu fali banin-been ne’e!
Povu Hakarak nakfilak sai realidade hodi duni sai tiha nakukun moris ne’e !
Ohin ita boot sira ukun tinan rua resin ona , Promesas midar sira-ne’e nakfilak sai fali venenu aat ida!
Veneno ida ne’ebe halo mate neneik povu nia esperansa moris nian !
Enkuantu makaer ukun tur iha AC laran ho hamnasa hodi goza povu nia terus leten!
Povu Timor tomak matan moris neon nain ba, basa imi maka nain ba poder ukun ne’e nian.
Lian ida ne’e husi Povu ki’ik ida ne’ebe hela iha Foho Matebian nia hun !!!
Obrigado
Hosi: Carlos Calibro
