EDITORIAL, (LIBERDADETL.com) — Durante fórum “Hasoru Imprensa ka programa Meet The Press” iha Palásiu Prezidensiál Bairopite, Dili, iha Kuarta (26 Novembru 2025), Prezidente José Ramos-Horta halo deklarasaun importante kona-ba istória nasionál. Tuir nia, fundadór nasaun Timor-Leste nian iha de’it na’in rua: Francisco Xavier do Amaral (Avó Xavi) no Nicolau Lobato. Horta subliña, figura sira seluk ne’ebé dalabarak asosiadu ho “fundadór nasaun nian”, inklui Mari Alkatiri, hanesan seguidor iha faze dahuluk luta nian, la’ós hanesan formuladór prinsipál hosi fundador nasaun nian.
Ekipa Think Tank LIBERDADETL nian nota katak, deklarasaun ne’e iha implikasaun boot atu lee hikas istória independénsia Timor-Leste nian. Iha tinan barak nia laran, Mari Alkatiri publikamente reklama katak nia maka “fundadór nasaun nian”. Reklamasaun ne’e hamosu mudansa iha persesaun públiku, partikularmente iha esfera polítika interna FRETILIN nian, iha ne’ebé Alkatiri kaer pozisaun estratéjiku nu’udar Sekretáriu-Jerál.
Deklarasaun Horta nian fó esklaresimentu istóriku ne’ebé konsistente ho dokumentasaun primária kona-ba luta nasionál:
- Xavier do Amaral nu’udar Prezidente FRETILIN dahuluk no figura ne’ebé proklama independénsia iha loron 28 fulan-Novembru tinan 1975.
- Nicolau Lobato nu’udar komandante da luta no figura sentrál iha faze inisiál rezisténsia armada nian.
Rua ne’e prenxe kritériu ba fundadór nasaun iha sentidu konseptuál—katak, sira ne’ebé inisia diresaun luta nian, formula estrutura báziku organizasaun polítika, no lidera prosesu inisiál formasaun identidade nasionál ida.
LIBERDADETL fiar katak klareza terminolojia nian mak krusial. Iha distinsaun entre fundadór nasaun ida no kuadru dahuluk ida hosi movimentu, papél ne’ebé okupa hosi Mari Alkatiri. Nia involve iha dinámika polítika FRETILIN nian, maibé la’ós nu’udar formuladór primáriu ba deklarasaun no estrutura inisiál estadu nian. Tanba ne’e, alegasaun unilateral katak nia maka nasaun nia fundadór la hetan apoiu hosi faktu istóriku ne’ebé bele verifika.
Editoriál ida-ne’e haree Alkatiri nia reklamasaun hanesan rekonstrusaun narrativa ida ne’ebé nakonu ho interese polítiku internu, partikularmente iha nia esforsu atu mantein influénsia iha estrutura partidu nia laran. Narrativa ida-ne’e, se la ezamiña ho krítiku, iha potensiál atu distorse memória koletiva jerasaun foun nian.
Prezidente Horta subliña mós katak Kay Rala Xanana Gusmão nu’udar figura sentrál hodi reorganiza luta nasionál hafoin faze inisiál ne’ebé lidera hosi Lobato. Reorganizasaun ida-ne’e diferente hosi fundasaun nasaun nian; ida-ne’e kona-ba transformasaun estratéjia, governasaun rezisténsia, no konsolidasaun identidade nasionál iha kondisaun okupasaun.
Nune’e, Xanana nia kontribuisaun koloka iha kuadru evolusaun luta nian, la’os faze fundadora.
LIBERDADETL fiar klarifikasaun ofisiál husi Xefe Estadu ne’e iha valór estratéjiku. Istória nasionál labele konstrui bazeia ba ambisaun individuál ka interese partidáriu. Narrativa públika tenke bazeia ba dokumentu, faktu no sasin ne’ebé auténtiku, la’ós ba tentativa atu politiza memória koletiva.
Deklarasaun Prezidente nian la’ós de’it koresaun ida, maibé afirmasaun ida ba integridade istórika. Hodi fó fila kna’ar fundadór nasaun nian ba Xavier do Amaral no Nicolau Lobato, esfera públika hetan enkuadramentu ida ne’ebé objetivu no responsável liu.
