NOTÍSIA LITERÁRIA,(LIBERDADETL.COM) — Protestu juven sira iha kapitál, Dili, loke hikas kanek tuan ida ne’ebé nunka kura loloos: nepotizmu ne’ebé estraga Timor Leste kontinua buras ba bebeik.
Publikasaun lista kandidatu PNTL foun, foin lalais ne’e hamosu insatisfasaun, tanba nakonu ho manipulasaun dokumentu no konflitu interese. Joven sira konsidera, Estadu dala ida tan la konsege hatudu ninia kompromisu ba povu nia oan sira.
Joven sira eziji atu prosesu hotu-hotu tenke la’o tuir dalan, no Evita iha konflitu interese, tanba tuir foin-sa’e sira katak kestaun ne’e nu’iudar violasaun sistemátika ba justisa. Prosesu rekrutamentu PNTL sai ona arena eskluzivu ba komandante PNTL nia oan sira, F-FDTL, parente ofisiál, no rede polítika sira.
Entretantu, povu baibain nia oan sira redús ba estatístika de’it—hola parte iha prosesu selesaun, hodi halakon de’it lahó esplikasaun.
Ironia boot liu maka iha faktu katak instituisaun aplikasaun lei nian moris hosi prosesu ida ne’ebé nia integridade kestionável. Bainhira baze harii iha ligasaun família no podér, profisionalizmu sai hanesan slogan mamuk ida. Ezijénsia atu kansela rezultadu selesaun nian no forma ekipa foun ida hanesan forma ida rezisténsia nian hasoru sistema ida ne’ebé maka dodok kleur ona.
Deziluzaun ida-ne’e rezoan iha nivel hotu-hotu sosiedade nian.
Mateus da Costa, estudante akadémika ne’ebé LIBERDADETL hasoru iha Palásiu Governu nia oin, segunda-feira (09022026), fiar katak estadu pratika tipu feudalizmu foun ida. Nia fiar katak lei labele aplika ho justu se nia ofisiál hetan rekrutamentu liuhosi kanál privilejiadu.
“Ami sente triste ho situasaun ne’e, tanba prosesu rekrutamentu, lista naran ne’ebé fó sai, iha mós komandante PNTL nia sira mak liu, iha F-FDTL nia família sira mak liu, entaun ami povu nia oan sira ne’e atu ba ne’ebé”, hateten nia.
“Ida ne’e prátika feodalizmu foun ida. Ami kontinua eziji, kuandu governu la resposta, entaun Primeiru-Ministru mak autoriza. Prosesu ne’e nakonu ho familiarizmu. Rai ida ne’e labele eziste familiarizmu iha instituisaun laran. Governu tenke tau atensaun sériu, no di’ak liu, governu foti desizaun ida hodi kansela”.
Rosa Martins, ativista ida, konsidera prátika ida-ne’e hanesan violénsia no atentadu hasoru povu.
“Ita la aseita desizaun PNTL nian kona-ba publikasaun lista kandidatu PNTL. Ida ne’e atentadu hasoru povu. Governu ne’e la iha ona ne’on, tanba la interese ba povu nia oan. Sé komandante PNTL no F-FDTL sira iha jata ba kadetes foun, signifika povu sei sai vítima ba bebeik”, nia ko’alia ho hirus.
João Pereira, inan-aman hosi potensiál partisipante ida hosi Comoro, espresa ho sentiment laran-moras. Nia dehan, situasaun ne’e nia rasik admira, no sente preokupa ho prosesu hirak-nbe’e, tanba ne’e lahó transparénsia.
“Nu’udar inan-aman, no sidadaun bainbain, husu ba governu atu kansela”.
Iha fatin seliuk, Lidia Soares afirma, alegasaun kona-ba falsifikasaun dokumentu no konflitu interese ne’ebé akontese, presiza hetan atensaun másimu, no governu presiza atu halo intervenaun imediata.
“Husu ba governu atu foti desizaun ida imediata, labele nonook”.
Domingos Amaral, komunidade suku Becora, ko’alia ba LIBERDADETL katak, nia kontra maka’as prosesu ne’e hotu, liu-liu ofisial PNTL no F-FDTL inklui rekomendasaun atu nia oan sira ka familia bele pasa iha selesaun. Ho nune’e, nia husu atu kansela imediata ba lista naran PNTL foun ne’ebé fó sai ona, sé hamosu konflitu sosial iha sosiedade nia leet.
Deklarasaun Anacleto klarifika liu tan dezekilíbriu ida ne’e: bainhira komandante ida bele hatama naran sanulu ka rua-nule resin, oportunidade ba povu nia oan normalmente halakon hotu.
La temi rekomendasaun polítika ne’ebé maka sobrepoin malu no interese seluk, ne’ebé maka halo prosesu selesaun sai hanesan formalidade de’it. Filomena mós lamenta ho desizaun PNTL nian, ne’ebé normaliza familiaridade iha instituisaun estadu nia laran.
Joven sira nia asaun hodi hato’o keixa ba PDHJ semana kotuk, Ministériu Interiór, no to’o halo vizita ba Palásiu Governu hodi hasoru malu ho Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão nu’udar evidénsia katak konfiansa ba mekanizmu hodi solusiona preokupasaun hirak-ne’e.
Joven sira ne’e mós iha ona planu atu toba kalan iha Palásiu Governu no Parlamentu Nasionál nia oin nu’udar símbolu rezisténsia husi jerasaun ne’ebé sente duni sai husi nia rain rasik.
Se governu kontinua taka matan, povu nia oan sira sei kontinua sai vitima ba prosesu hotu-hotu ne’ebé hanaran “ofisiál”. Aleinde ne’e, estadu iha risku atu lakon nia lejitimidade morál. Protestu ida-ne’e nu’udar avizu ida atu hetan lalais resposta klaru, no fó satisfasaun ba povu no nasaun.
